Lezing Jaap Smit (5 maart 2025 – Haagse Hogeschool)
Tijdens een interessante lezing op de HHS ontmoette ik Jaap Smit, voormalig legerpredikant, vakbondsvoorzitter en Commissaris van de Koning in Zuid-Holland. Een eigenzinnige, scherpe vent, met veel gevoel voor humor en voor storytelling. Ik hing in ieder geval aan zijn lippen. Hij sprak over leiderschap, democratie, het moreel kompas en maatschappelijke verantwoordelijkheid. Daarnaast heeft hij ook een boek uitgebracht: Zonder kompas, geen koesr. Daarover later wat meer.
Zijn boodschap tijdens de lezing, was ontzettend mooi, en ik kon mij er zo in vinden: in een tijd van polarisatie, complexiteit en systeemdruk vraagt leiderschap niet alleen om regels, maar juist om richting. Dus minder controle en meer verbinding.
Smit zegt wat hij denkt en benoemt wat hij ziet, precies zoals het is en dat doet hij met volledig respect. Hij deelde zijn opmerkelijke verhaal over kansen en ontmoetingen, waarbij hij van de ene baan in de andere rolde. Mooi dat dit hem overkwam, maar als bruine vrouw bleef ik me toch afvragen: kwam dat ook doordat hij een blanke, hoogopgeleide, welbespraakte man was met een goed netwerk? Natuurlijk zag ik ook hoeveel hij te brengen had, maar het leek hem allemaal zo moeiteloos af te gaan; dat steeds opnieuw vinden van richting en kansen.
Hij pleitte voor een herwaardering van het grotere geheel. We zijn als burgers medeverantwoordelijk voor het functioneren van onze democratie, maar lijken verstrikt geraakt in regels, wantrouwen en het aanwijzen van fouten. Zo herkenbaar. Zijn oproep: zoom uit, zoek het verhaal dat ons bindt en durf keuzes te maken; vooral als die keuzes schuren. Natuurlijk is dat makkelijker gezegd dan gedaan, want weten we nog wel hoe we ongemak kunnen dragen?
Hij benoemde ook de valkuil van leiderschap dat vooral ‘volgt’ in plaats van leidt. Veel leiders, zei hij, zijn volgers geworden van sentimenten op sociale media. Terwijl écht leiderschap vraagt om betekenis geven, morele afwegingen durven maken en zichtbaar staan voor het algemeen belang.
Hier wat mooie uitspraken die indruk op mij maakten:
- “Wat je ook doet, doe ’t met plezier of doe ’t niet.”
- “Durven kiezen is eerst weten wat je wilt.”
- “De samenleving geeft niet alleen iets aan jou, maar vraagt ook iets van jou.”
- “Besturen is geen proces managen. Het vraagt om richting geven, keuzes maken en die goed uitleggen aan het volk.”
- “We zijn met z’n allen verantwoordelijk voor de vrijheid en veiligheid van ons land.”
- “Democratie is niet gratis? Daar moeten we steeds voor blijven vechten, net als onze vrijheid.”
- “Tijd om waakzaam te zijn en niet om alles maar te accepteren, want als je onkruid geen aandacht geeft, groeit het hard en overwoekert het.”
- “Verbinding zoeken in wat we met elkaar hebben, in plaats van blijven discussiëren over onze verschillen.”
- “Transities zijn reizen, een eind van wat we kenden, begin van iets nieuws.”
- “Als alles zo goed geregeld is dat er niets meer kan… wat blijft er dan nog over?”
We zijn als samenleving doorgeslagen. Veel leiders zijn vooral volgers geworden van regels, van publieke opinie. Regeren vanuit angst is misschien wel de grootste valkuil van deze tijd.
Smit toonde zich scherpzinnig, geëngageerd en niet zonder humor. Zijn stijl was toegankelijk en tegelijk stevig: uitnodigend tot zelfonderzoek én collectieve reflectie. En ik ben het zo met hem eens. Het was bijna griezelig om mijn eigen gedachten hardop terug te horen.
Aan het eind van de bijeenkomst kocht ik het laatste exemplaar van zijn boek – gesigneerd en wel. In de maanden daarna heb ik het met enige gretigheid gelezen. Mede ook omdat ik zelf op zoek was naar mijn innerlijk kompas. Ik vond herkenning én erkenning in zijn woorden; gedachten die ik al langer had, maar zelden hardop uitsprak. Onderstaand dus nog enkele learningpoints uit zijn boek, al raad ik het zeer zeker aan om te kopen en te lezen.
Zonder kompas, geen koers
In zijn boek Zonder kompas, geen koers (2024) onderzoekt Jaap Smit hoe leiders richting kunnen houden in een tijd van onzekerheid, vervreemding en maatschappelijke onrust. Hij maakt daarin onderscheid tussen optimisme en hoop. Optimisme is volgens hem naïef; hoop is iets diepers – een innerlijke overtuiging dat het anders kan, ondanks alles.
Smit is bezorgd over de toenemende polarisatie, de groei van autocratisch leiderschap en het afbrokkelen van democratische waarden. Veel burgers zijn ontevreden klanten geworden van het systeem, in plaats van actieve deelnemers aan de samenleving. Dat baart hem zorgen – ook als grootvader.
Democratie als fragiel systeem
Democratie is niet vanzelfsprekend, stelt Smit. Het is een kostbaar goed dat onderhouden moet worden. Hij verwijst naar het boek Alkibiades van Ilja Leonard Pfeijffer, waarin staatsvormen als seizoenen worden beschreven: monarchie, aristocratie, democratie – elk met hun risico’s. Zonder moreel besef ontsporen ze allemaal.
De burger als klant: een risico
De moderne burger ziet zichzelf vaak als consument: kritisch, eisend, maar niet medeverantwoordelijk. Hierdoor ontstaat een ontmenselijkte relatie met de overheid, waarin het gedeelde verhaal en het collectieve belang verloren dreigen te gaan.
Wees waakzaam
Smit roept op tot waakzaamheid; niet als wantrouwen, maar als aandachtige betrokkenheid. Hij herkadert het Zuid-Hollandse motto Vigilate deo confidentes (“Waakzaam, vertrouwend op God”) als een oproep tot moreel leiderschap: Niet oordelen vanuit je eigen gelijk, maar luisteren naar wat de ander beweegt.
Vertrouwen in de overheid
Vertrouwen win je niet terug met dikke gedragscodes of participatie op papier. Echte betrouwbaarheid ontstaat door nabijheid, transparantie en het bieden van fundamentele voorzieningen: een goede leraar, dokter, vangnet of luisterend oor op het juiste moment.
Kritiek op instrumentalisering van de mens
Smit verzet zich tegen het beeld van de ‘zelfredzame burger’. We zijn doorgeschoten in efficiencydenken en hebben daarmee zorg, gemeenschapszin en verbondenheid uitgehold. De samenleving is geen organisatie die je strak kunt aansturen; ze vraagt aandacht, geduld en menselijke maat.
Sociale veiligheid: een kwetsbaar evenwicht
Smit maakt zich zorgen over hoe snel een klacht tegenwoordig leidt tot zware onderzoeken. Hij waarschuwt voor het verlies van nuance en roept op tot zorgvuldigheid. Niet elke botsing is een systeemfout; soms vraagt het om gesprek en herstel, niet om escalatie.
Leiderschap in de praktijk: vijf lessen van Smit
- Persoonlijke ontmoeting als spiegel voor leiderschap
Hij beschrijft een confronterend gesprek met een medewerker. De kracht lag in wederzijds contact, reflectie en het vermogen om opnieuw te verbinden. - Kritiek op protocollisering van herstel
Kunnen we nog gewoon met elkaar in gesprek over wat misgaat – zonder alles vast te leggen of juridiseren? - Zijn eigen kompas als leidraad
Verhalen, rituelen, taal en hoop vormden zijn innerlijk anker in moeilijke tijden. Dat kompas was zijn bron van betekenis. - Oproep tot verbeeldingskracht
We hebben kunst, cultuur, onderwijs, religie en debat nodig om een samenleving met richting en samenhang te blijven. - Slotzin als kernboodschap:
“Het wordt tijd dat we met elkaar op verhaal komen, en een betrouwbaar kompas vinden dat ons als samenleving in deze roerige tijden op koers brengt en houdt.”
Simple Fridays 
Plaats een reactie